Eenzaamheid, en hoe ze te schrijven

Deze tekst verscheen in De Standaard op 19 april 2014, naar aanleiding van het overlijden van Gabriel García Márquez. Het is bijna een cliché, zeggen dat Gabriel García Márquez, die donderdag overleed, een uitzonderlijk schrijver was, een van de allergrootsten van de voorbije decennia en misschien van de hele twintigste eeuw. Met zijn gezellige voorkomen, borstelige snor en vriendelijke blik was hij ook een publiekslieveling, en de gelaagdheid van zijn werk verliest men daardoor soms uit het oog. Vanwege zijn mythische constructies en zijn liefde voor de hyperbool wordt Márquez vaak ondergebracht onder de noemer van het magisch realisme, een fantasierijke vertelstijl die een unieke eigen wereld creëert. In het slechtste geval wordt de hele Latijns-Amerikaanse literatuur, van Isabel Allende tot Jorge Luis Borges, tot die stijl gedegradeerd. Het is een denkwijze die niet gespeend is van exotisch verlangen. Márquez was veel meer dan de schepper van meeslepende, tragikomische avonturen over liefde en revolutie. In verschillende interviews, zoals die gebundeld zijn in Ik was al beroemd voordat iemand me kende, heeft hij benadrukt dat literatuur voor hem geen entertainment was, maar een manier om de werkelijkheid te leren begrijpen. Dat deed hij met alle middelen die zijn immense talent hem aanreikte, en met de precisie die zijn vorming als journalist hem had bijgebracht. Steeds ging hij daarbij op zoek naar nieuwe stijlen. Hij was een man die het literaire experiment niet schuwde. Hij legde zichzelf de hoogste literaire maatstaven op, maar probeerde tegelijkertijd verhalen te vertellen die de mensen iets zeiden. Zo slaagde hij erin zichzelf telkens opnieuw uit te vinden. Op een harde, realistische manier schreef hij in Het kwade uur over de Colombiaanse burgeroorlog van de jaren veertig en vijftig, jaren later pakte hij in Ontvoeringsbericht de chaotische jaren negentig aan. Hij wijdde een nauwgezette historische roman aan de laatste dagen van de Zuid-Amerikaanse bevrijder Simón Bolívar (1783-1830) en evoceerde in De herfst van de patriarch in een barokke, poëtische taal op meesterlijke wijze de psyche van de dictator. Liefde in tijden van cholera is een episch, romantisch verhaal over de kracht van de liefde. Kroniek van een aangekondigde dood een briljant geconstrueerde literaire bewerking van een gebeurtenis die werkelijk plaatsgevonden heeft. Zelden zijn eenzaamheid, armoede en uitzichtloosheid zo prangend beschreven als in De kolonel krijgt nooit post. De man van Macondo Toch zal Márquez in de eerste plaats herinnerd worden als de man die Macondo verzon, het fictieve dorp dat in het begin van Honderd jaar eenzaamheid wordt gesticht, en op het einde weer vergaat. De mythische plek waar José Arcadio terugkeert nadat hij 65 keer rond de wereld is gevaren, waar Rebeca aarde eet, waar kolonel Aureliano Buendía gouden visjes vervaardigt nadat hij tweeëndertig oorlogen heeft uitgevochten en zeventien Aureliano’s bij evenveel vrouwen heeft verwekt, waar priester Nicanor Reyna van de grond loskomt als hij warme chocolade drinkt. Ook dit heerlijke verhalenfresco is geen vorm van escapisme, maar wil universele menselijke ervaringen weergeven. Alle personages lijden aan een verschrikkelijke vorm van eenzaamheid, volgens Márquez zelf het enige onderwerp waarover hij in zijn lange schrijversloopbaan ooit heeft geschreven. Het is een eenzaamheid die niet alleen een persoonlijke, maar ook een ethische en zelfs een politieke dimensie bezit. Er is sprake van een gebrek aan liefde en van een grote antisolidariteit, bron van huwelijksproblemen en van verwoestende oorlogen. Voor mij als schrijver ligt de grootsheid van Gabriel García Márquez dan ook niet zozeer, of niet alleen maar, in zijn immense verbeeldingskracht en zijn rijke taal, maar in zijn ambitie en zijn literaire engagement. Hij was een man die geloofde dat hij met zijn tragikomische verhalen iets teweeg kon brengen, dat ze ertoe deden, dat literatuur een rijke, prachtige en confronterende manier is om onszelf en de wereld rondom beter te leren kennen.            

Nieuws

Andere (gerelateerde) nieuwsberichten

De onzichtbare

De onzichtbare, uitgeverij Meulenhoff 2003 De debuutroman van Jeroen Theunissen is andermaal een boekje over Vlaanderen, maar voor één keer niet het mythische ‘plat pays’ van Brel of het boerse, katholieke achterland van Claus of Mortier. Vlaanderen is anders geworden, volwassener. Er...Meer lezen

vijf sterren in 'De standaard'

In de boekenbijlage van 'De standaard' krijgt mijn boek van recensent Bert Van Raemdonck het maximum van vijf sterren. Liefst zou ik het hele stuk citeren, maar ik probeer mij een beetje in te houden: 'Theunissen heeft aan de levensloop van zijn hoofdfiguren zoveel kronkels en bochten gegeven...Meer lezen

Papzak van anderhalve kilo

  Deze recensie van De gewichtlozen van Valeria Luiselli verscheen op recensiesite de...Meer lezen