Oorlogsfotografie kan niet meer schokken

Dit opiniestuk verscheen in De morgen van 31 januari 2014:   Oorlogsfotografie kan niet meer schokken "Oorlogsfotografie stelt de gruwel niet aan de kaak, maar maakt er reclame voor", schreef Susie Linfield in een opiniestuk voor The New York Times, dat gisteren verscheen in deze krant (DM 30/1). De Syrische burgeroorlog, stelt ze, is in termen van zijn beelden misschien wel het eerste waarlijk postmoderne conflict. Hoewel het stuk van Linsfield interessante elementen bevat, is haar redenering verwarrend omdat ze persfoto's en daderfoto's op een hoopje gooit. Hoewel daderfoto's uitzonderlijk gruwelijk kunnen zijn, vertellen zij ons niets nieuws over ons, westerse nieuwsconsumenten. Om onszelf te begrijpen, onze eigen blik op de oorlog, moeten we de persfoto's bestuderen. Vijf minuutjes zappen De bekendste vroege held van de journalistieke oorlogsfotografie is Robert Capa. Toen hij tijdens de Spaanse Burgeroorlog foto's van strijdende, stervende en vluchtende mensen publiceerde (beroemd is het beeld van een sneuvelende soldaat uit 1936), bracht de directheid van de beelden een schokeffect teweeg. Capa was ervan overtuigd dat zijn foto's op die manier de publieke opinie konden beïnvloeden. Rond dezelfde periode vond de beroemde Engelse schrijfster Virginia Woolf dat wie dergelijke beelden zag, en er niet door werd geraakt, een moreel monster moest zijn. Maar er is veel veranderd. Voor schokkende beelden, fictief of non-fictief, hoef je vandaag de dag alleen maar vijf minuutjes te zappen. De meeste mensen, ik ook, zullen bij het zien van gruwelijke beelden eerder schouderophalend reageren. De inzamelacties voor Syrië hebben tot dusver eerder weinig opgebracht. Wat is in die situatie de rol van een oorlogsjournalist nog? Als je cynisch bent, zou je hem een ramptoerist kunnen noemen. De oorlogsfotograaf die als een moderne held alleen, vrijwillig en slechts gewapend met een fototoestel naar het front trekt, is niet veel meer dan een rijke westerling op zoek naar kicks, voor zichzelf en via het beeldmateriaal dat hij produceert voor zijn publiek thuis. Deze gedachte is meesterlijk gepersifleerd door Renzo Martens in zijn documentaire Enjoy Poverty, wanneer hij in Congo tegen een straatarm publiek vertelt: "Jouw lijden ervaren maakt van mij een beter mens. Hartelijk dank daarvoor." Zou het kunnen dat, zoals Renzo Martens in die documentaire betoogt, het lijden van niet-westerlingen een consumptieartikel in een wereldmarkt is geworden? Door te lijden verlenen de slachtoffers ons een emotionele dienst. In zijn film maakt Martens aan de hand van een eenvoudig bordschema de berekening voor een twintigtal jongelui uit een dorp. Normaal mogen ze erop rekenen dat ze een paar dollar per maand kunnen verdienen. "Voor de optie verkrachte vrouwen, lijken, en niet te vergeten ondervoede kinderen", voegt Martens toe, "krijgen we echter een resultaat van duizend dollar per maand." Vervolgens gaat hij met enkele plaatselijke fotografen aan de slag. Jammer genoeg is de internationale pers in hun product niet geïnteresseerd, en draait hun actie op niets uit. Oorlogen, schrijft Susan Sontag, zijn vandaag ook beelden en geluiden in onze woonkamers. Via de krant of het journaal krijgen we onze dagelijkse portie catastrofes, die er soms vooral voor lijken te dienen dat wij, westerse consumenten, ons veilig voelen in onze eigen beschaafde omgeving. Natuurlijk is dit een overdrijving. De meeste oorlogsjournalisten zijn meer dan gespecialiseerde, professionele toeristen. Ik denk niet dat oorlogsverslaggeving alleen maar een consumptieartikel is, en ik heb - die enkele avonturiers uitgezonderd - zeer veel respect voor wie naar conflictgebieden trekt. Maar de tijd dat schokkende, sensationele oorlogsbeelden als vanzelfsprekend een sensibiliserende functie hadden, ligt ver achter ons. Het risico dat wie sensationele of net zeer esthetische beelden van andermans ellende schiet een voyeur is, valt nooit meer helemaal uit te sluiten. Eerst herladen Er zijn voldoende voorbeelden. Misschien de allerbekendste oorlogsfoto ooit is het beeld van Kim Phuc, het meisje uit Zuid-Vietnam dat na een aanval met napalm naakt uit haar dorp vlucht. Wie de foto goed bekijkt, ziet echter helemaal rechts een vreemde figuur: een fotograaf die, langzaam wegkuierend, met zijn toestel in de weer is. Hij helpt niet, hij is niet in de ellende geïnteresseerd, slechts in hoe hij die zo goed mogelijk in beeld kan brengen. Nick Ut, de maker van de wereldberoemde foto, maakte van het vluchtende meisje 240 foto's, en herlaadde zijn camera zeven keer. Pas daarna kon hij hulp bieden. Van Robert Capa is het beroemde citaat "Als je foto's niet goed genoeg zijn, ben je niet dicht genoeg gekomen". Jeroen Oerlemans, een Nederlandse oorlogsfotograaf die in 2012 in Syrië ontvoerd werd, beweerde dat het nodig is, de ballen te hebben om tussen de kogels te staan. Hij wil namelijk getuige zijn, hij wil er met zijn neus op zitten. Rond oorlogsjournalistiek, en in het bijzonder rond het beroep van oorlogsfotograaf, hangt een aura van misplaatste romantiek, zelfs enige glamour. Zo balanceert oorlogsjournalistiek voortdurend op een slappe koord. In het beste geval is zij een integere, noodzakelijke vorm van informatieverstrekking, in het slechtste geval niet meer dan sensationele kitsch met een sausje van authenticiteit.

Nieuws

Andere (gerelateerde) nieuwsberichten

De onzichtbare

De onzichtbare, uitgeverij Meulenhoff 2003 De debuutroman van Jeroen Theunissen is andermaal een boekje over Vlaanderen, maar voor één keer niet het mythische ‘plat pays’ van Brel of het boerse, katholieke achterland van Claus of Mortier. Vlaanderen is anders geworden, volwassener. Er...Meer lezen

vijf sterren in 'De standaard'

In de boekenbijlage van 'De standaard' krijgt mijn boek van recensent Bert Van Raemdonck het maximum van vijf sterren. Liefst zou ik het hele stuk citeren, maar ik probeer mij een beetje in te houden: 'Theunissen heeft aan de levensloop van zijn hoofdfiguren zoveel kronkels en bochten gegeven...Meer lezen

Papzak van anderhalve kilo

  Deze recensie van De gewichtlozen van Valeria Luiselli verscheen op recensiesite de...Meer lezen